Salilig

SALILIG

paano kung utol ko ang biktimang si Salilig?

ang poot sa loob ko'y paano isasatinig?

paano kung ako ang kanyang amang naligalig?

na namatay siya sa hazing, sinong mauusig?

di ba't hinggil sa kapatiran iyang fraternity?

namatay o pinatay? nakakapanggalaiti!

pinalo sa inisasyon, likod ng hita'y gulpi?

di na kinaya, namatay, ito ba'y aksidente?

dalawang araw lang ang tanda ko sa frat na iyon

tulad ng mapagpalayang grupong kaedad ngayon

ang kapatiran ay pagiging kapatid mo roon

kaysakit kung utol o anak ko'y namatay doon

tiyak pamilya ni Salilig ay di mapalagay

nang ang biktima'y di umuwi sa kanilang bahay

sana'y magkaroon ng katarungan ang namatay

at makakuha ng saksi't ebidensyang matibay

"Itigil ang karahasan dulot ng fraternity"

na sa editoryal ng isang dyaryo'y sinasabi

may batas na laban sa hazing, ito ba'y may silbi?

bangkay pa'y tinago, buti't may lumutang na saksi

- gregoriovbituinjr.

03.02.2023

* litrato mula sa editoryal ng pahayagang Pilipino Star Ngayon, Marso 5, 2023, p. 4

Agab

AGAB

agab pala'y ibang katawagan sa mga swapang,
tuso't mapagsamantalang nais lang magpayaman
na ginagamit ay ilegal na pamamaraan

anong tawag pag legal namang nagsasamantala?
nandyang ayaw iregular ang manggagawa nila!
pagsasamantala'y naging legal na sa pabrika?

mula sa pawis ng iba'y nagpayaman ang agab
kakainin na ng dukha'y kanilang sinusunggab
tila di na mabusog, patuloy lang sa pagngasab

sila kaya'y biktima rin nitong sistemang bulok?
kaya nagsasamantala ang mga trapo't hayok?
nagpapayaman nang sila'y di na maging dayukdok?

sa ganyang mga tao'y anong dapat nating gawin?
mga kontrabida silang dapat nating kalusin!
walang puso't banta pa sa buhay at bukas natin!

- gregoriovbituinjr.
03.06.2023

* agab (salitang Ilokano): pagpapayaman sa pamamagitan ng ilegal na pamamaraan, mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, pahina 16

Sa paglalakad

SA PAGLALAKAD

patuloy ang paglalakad ko't paglalakbay

di upang hanapin ang pagyaman sa buhay

sayang ang buhay ko kung iyan lang ang pakay

habang iba'y nagugutom at namamatay

kung sakaling sa lakbayin ay mapatigil

di dahil nagsawa na kayâ napahimpil

may dapat nang gawin laban sa mga sutil

na sa laksang mamamayan ay naniniil

saanmang wala ang panlipunang hustisya

asahan mong nandyan kami't nakikibaka

upang kalabanin ang mga palamara,

kuhila, mapangmata't mapagsamantala

lalo't winawasak nila ang kalikasan

sa ngalan ng tubo, luho, at kaunlaran

kung sinisira ang bundok at kagubatan

ng mga korporasyong tuso at gahaman

wasto lamang bakahin ang mapang-abuso

na pera't tutubuin lang ang nasa ulo

binabalewala ang katutubo't mundo

walang pakiramdam, di nagpapakatao

- gregoriovbituinjr.

03.05.2023

Bukas

BUKAS

kinabukasan ang tinatanim

nang balang araw ay may makain

upang mawala ang paninimdim

upang buhay ay mapaunlad din

isang kaunlarang di wawasak

sa kalikasan, bayan, pinitak

sa ating kapwa'y di nanghahamak

ginagawa'y kung ano ang tumpak

pagpapakatao ang palasak

nakatira man sa abang amak

kahit may sugat na nagnanaknak

nakikipagkapwang buong galak

paghandaan ang bukas ng anak

huwag unahin ang yosi't laklak

magtanim, mag-ipon at mag-imbak

nasa lungsod man, bukid o lambak

pangarap ay sistemang parehas

pagkakapantay ang nilalandas

nabubuhay sa lipunang patas

patungo sa maginhawang bukas

- gregoriovbituinjr.

03.05.2023

Idolo

IDOLO

isa siya sa aking idolo

sa pagsusulat ng tula't kwento

na sa pagkatha'y talagang henyo

sa pagpanday ng akda'y ehemplo

nagpasimula ng horror writing

pasimuno ng detective writing

sikat ang kanyang tulang The Raven

kwentong The Black Cat niya'y kaygaling

sinalin ang ilan niyang akda

upang mabasa ng ating madla

kung anong kanyang nasasadiwa

bilang mahusay na mangangatha

O, Edgar Allan Poe, mabuhay ka

lalo na't akda mo'y kaygaganda

pagsusulat mo'y parang pagpinta

paglalarawan mo'y binabasa

- gregoriovbituinjr.

03.05.2023

Kay-agang lumitaw ng buwan

KAY-AGANG LUMITAW NG BUWAN

maaga pa lamang ay lumitaw na yaong buwan
tila nagsasabing ngayon ay di muna uulan
ikalima't kalahati ng hapon nang makunan
nitong selpon habang iba ang pinagninilayan

wala pang natanaw na bituin sa himpapawid
lalo na't maliwanag pa itong buong paligid
ang aking diwata kaya'y anong mensaheng hatid
habang naritong nakapiit pa sa aking silid

- gregoriovbituinjr.
03.04.2023

Nakalilibang na palaisipang aritmetik

NAKALILIBANG NA PALAISIPANG ARITMETIK

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Maliban sa dalawang Tagalog krosword, sudoku at hanap-salita, isa sa kinagigiliwan ko at unang sinasagutan sa pahayagang Pang-Masa ay ang palaisipang Aritmetik kaya lagi akong bumibili nito. Hindi mo na kailangan ng calculator lalo't unawa mo at sinunod lang ang panuntunan o instruction paano sagutin ito:

1. Isulat ang product sa unang box. 2. Ano ang factors ng product sa itaas ng kahon? Ito rin ay dapat sum o total ng box sa ibaba. 3. Isulat ang sum o total sa huling box.

Nais ko pang i-edit ito sa ganito: Isulat ang dalawang numero sa dalawang gitnang kahon na tutugma bilang product sa itaas na box, at tutugma rin bilang sum o total nito sa ikaapat o nasa ilalim na box.

Sa tatlong magkakaparehong litratong naririto, na una'y wala pang sagot, ang ikalawa'y sinagutan ko muna ang mga madadali, at ikatlo'y buo na ang walong palaisipan.

Ang una, ikatlo, ikaanim at ikawalo ang anyong talagang pag-iisipan mo. Dahil madali lang sagutan ang iba pa, basta nariyan na ang isang numero o integer sa dalawang gitnang kahon. Magdi-divide ka lang, o magsu-subtract ka lang ay kuha mo na ang sagot.

Subalit paano mo sasagutan kung ang given ay ang product at sum. Pag-iisipan mo talaga ang dalawang numero o integer o factor. Diyan ako nagtatagal dahil kailangang magtugma ang integer ng product at sum. At iyan ang mas kinagigiliwan kong sagutan dahil talagang hinahanap mo ang sagot.

Halimbawa, kung ang product ay 20 at ang sum ay 9, tiyak na ang dalawang integer ay 4 at 5. (4 x 5 = 20; 4 + 5 = 9). Paano pag malalaking numero na? Diyan ka talaga hahawak ng bolpen at papel kung di mo makuha sa isip lang.

Tingnan natin ang product na 304 at sum na 46. Marahil 6 ang isang integer kung iisiping i-round-off ang 304 at 46 sa 300 at 50. Kaya random thought. 45 x 6 = 270, 46 x 6 = 276; 45 x 7 = 315. Mukhang mahirap ang ganitong random thought. Matagal.

Buti pa, factoring muna ng 304. 304 / 2 = 152; 152 / 2 = 76; 76 / 2 = 38. Kaya masusuri natin, 38 x 2 x 2 x 2 = 38 x 8 = 304. Kaya ang dalawang integer ay 38 at 8. I-tsek natin. 38 + 8 = 46; 38 x 8 = 304.

Sa product naman na 427 at sum na 68. I-factoring muna natin ang 427. 4 + 2 + 7 = 13, hindi divisible by 3. Subukan natin kung divisible by 7. 427 / 7 = 61. Ayos, nakuha. Next, 61 + 7 = 68. Ayos. Kaya ang dalawang integer sa product na 427 at sum na 68 ay 61 at 7.

Sagutin naman natin ang product na 105 at sum na 22. Kita mo agad na divicible by 5 ang 105. 105 / 5 = 21. Subalit ang 5 + 21 = 26. Kaya hindi 21 at 5 ang sagot. Ang factor pa ng 105 ay 5 x 3 x 7. Kung hindi 5 x (3 x 7) o 5 x 21 ang sagot, subukan natin ang (5 x 3) x 7 o 15 x 7 = 105. Ayos, nasapul muli natin. Dahil angh 15 + 7 ay 22. Kaya ang dalawang integer sa product na 105 at sum na 22 ay 15 at 7.

Ang pangwalong puzzle naman ang sagutan natin, na may product na 231 at sum na 80. Ang 80 x 3 = 240, ilang numero na lang at malapit na sa 231. Kaya nag-random thought muli tayo. Dahil divicible sa 3 ang 231 (2 + 3 + 1 = 6), dinibayd muna natin ang 231 sa 3. 231 / 3 = 77. Ayos na naman. Dahil 77 + 3 = 80. Kaya ang sagot na dalawang integer ay 77 at 3.

Kaya sa ayos na given ang product at sum ay talagang mapapaisip ka. Kumbaga, challenging. Kaysa given ang isang factor, na madali mo nang masasagot. I-divide lang at i-subtract, masasagot mo na.

Hanggang ngayon, bukod sa logic puzzle na gumagamit ng numero na sudoku, na maaari ring palitan ng letra, mas nakakatuwang libangan ang Aritmetik sa pahayagang Pang-Masa. Maraming salamat sa lumilikha ng puzzle na ito. Pinag-iisip ka man ay talagang nakalilibang.

PALAISIPANG ARITMETIK

nakalulugod ang palaisipang Aritmetik

sa pahayagang Pang-Masa, sadyang nakasasabik

sa kasiyahan nitong handog ay namumutiktik

sa ganitong puzzle nalululong at naaadik

nag-B.S. Math kasi ako noon sa kolehiyo

pagkat kinagigiliwan ko ang mga numero

sinasagutan pa ang aklat at app ng sudoku

ngayon pa'y natagpuan ang Aritmetik sa dyaryo

dahil dito'y nagbabalik ang mga karanasan

minsan, tinutula'y matematika o  sipnayan,

o sangay nito katulad ng bilnuran, sugkisan,

palatangkasan, palautatan, at tatsihaan

salamat sa ganitong palaisipan o tikmo

may pinaglilibangang sadyang nakararahuyo

inaaral muli ang sipnayan ng buong puso

baka balang araw, paksang ito'y maituturo

* Kahulugan ng ilang salita:

sipnayan - mathematics

bilnuran – arithmetic

sukgisan – geometry

palatangkasan – set algebra

palautatan – statistics

tatsihaan – trigonometry

Bayas

BAYAS

bukambibig sa midya ang "walang kinikilingan"

walang pinoprotektahan, serbisyong totoo lang

ibig nilang sabihin, "bias" sa katotohanan

datapwat walang "bias" at walang pinapanigan

iba naman ang "bayas" na salitang Cordillera

sa Igorot ay alak na basi at kasalan pa

sa Bontok, ito'y dawak o sa kasalan ay pista

ang "bias" ng Ingles ay sintunog nito't karima

nasa Tagaytay ako'y nakita ang kalye Bayas

nang ang Daila Farm hanggang Olivares ay nilandas

ngalan ng kalye'y nilitratuhan ko't mababakas

sa aking mukha ang kasiyahang maaliwalas

bakit kaya "Bayas" ang ngalan ng nasabing kalye

hapon iyon, walang mapagtanungan, di na bale

nagsaliksik ako, at ang tangi kong masasabi

baka may kasalan lagi doon, alak ay basi

ngunit ito'y di sa Cordillera, nasa Tagaytay

baka di salitang Tagalog, sinong magsasaysay?

baka may mga Igorot pa ngang dito nabuhay

madalas ditong may kasal, basi ang tinatagay

- gregoriovbituinjr.

03.04.2023

* bayas (Igorot) - 1. basi, 2. kasalan, 3. (Bontok) dawak, mula sa UP Diksiyonaryong Filipino (UPDF), p. 156

* dawak (Bontok) - pista ng kasal, p. 269

* litratong kuha ng makatang gala sa Lungsod ng Tagaytay

Pagbati para sa Marso Otso

PAGBATI PARA SA MARSO OTSO

mabuhay kayo, O, mga kababaihan

kayong kalahati ng ating daigdigan

na pinagmulan ay inyong sinapupunan

taospusong pagpupugay sa inyong tanan

sa pandaigdigang araw ninyong daratal

kinikilala'y ang kamay ninyong nagpagal

at umugit ng bukas at dapat itanghal

ang Marso Otso'y araw na sadyang espesyal

muli, sa inyo'y taaskamaong pagbati

kayong pinanggalingan ng buhay na iwi

nawa'y makamit ninyo ang lipunang mithi

na walang nagsasamantala't naghahari

- gregoriovbituinjr.

03.03.2023

Pag-alala sa Buhay-Ilahas (World Wildlife Day)

PAG-ALALA SA BUHAY-ILAHAS

ikatlo ng Marso, World Wildlife Day, alalahanin

ang mga espesye at ilahas sa bayan atin

flora at fauna, halaman at hayop ay alamin

upang ang kaunlaran ay huwag itong sirain

pag patuloy ang mina't kinalbo ang kabundukan

ang mga ilahas ay mawawalan ng tahanan

tulad ng Sierra Madre na tatayuan ng dam

na sisira sa bundok, katubigan, kagubatan

ang stink badger o pantot, lokal na tawag doon

porcupine o landak, pati tamaraw nating iyon

ang pangoline na kilala sa tawag na balintong

ang tarsier o mago o mawumag, pati dugong

ah, kayrami pang matutukoy na buhay-ilahas

huwag ipagkanulo sa kapitalismo't hudas

silang ang puso'y sa pera lang, di pumaparehas

nawa ang sistemang kapitalismo na'y magwakas

kaya ngayong World Wildlife Day, magsama-sama tayo

upang protektahan ang kalikasan at ang mundo

at huwag hayaang ang kaunlaran nilang gusto

ay wawasak sa daigdigan at tahanang ito

- gregoriovbituinjr.

03.03.2023

* ilahas - wild

* buhay-ilahas, buhay-ilang - wildlife

- sinaliksik sa UP Diksiyonaryong Filipino, pahina 485

Maling clue sa puzzle

MALING CLUE SA PUZZLE

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Enero 24, 2023 pa ang puzzle na ito sa tabloid na Pilipino Star Ngayon, pahina 10, at ngayong Marso 3, 2023 ko lang nasagutan. Hindi ko ma-decipher noon nang una kong subukang sagutin ito batay sa inilatag na clue.

Ang panuntunan sa Quotes in the Puzzle ay ito: Buuin ang English quotation sa ibaba. Ang bawat numero sa kahon ay may katumbas na letra. Para matulungan kang mabuo ito, narito ang ilang clue: 3=M, 8=R, 17=Y.

Sinundan ko ang clue, nahirapan akong sagutan iyon. Hanggang sa iniligpit ko na ang dyaryo. Isang buwan din ang nakaraan, at muli kong nahalungkat ito kanina, at sinubukan muling sagutin. Hindi ko pa rin makuha ang sagot. Hanggang sa mapagtanto kong baka mali ang clue nilang ibinigay. Ah, inililigaw nila tayo sa kagubatan. Ingat, baka may leyon doong nakaabang at silain tayo.

Tinitigan ko ang ikasampung salita na may apostrophe o kudlit matapos ang ikatlong letra. Mukhang _ _ _'RE ito, at tiyak hindi _ _ _'LL. Hindi tumatama ang clue na R sa numero 8.

Kaya ang nangyari, hindi ko na sinunod ang clue. Baka nagkamali ang gumawa ng puzzle (o baka sinadya upang iligaw tayo o kaya'y pinaglalaruan ng mga kutong lupa). Kaya ginawa ko ang dati kong ginagawa. Hindi ko na pinansin ang ibinigay na clue, kundi sinubukan ang iba pang letrang maaaring sumakto. Nakuha rin. Ang tamang clue ay 3=A, 8=Y, 17=P.

Tingnan mo ang litrato ng puzzle. Tumama na ang sagot, at nabasa na natin kung ano ang quote ni Bill Murray: Whatever you do, always give one hundred percent, unless you're donating blood.

Anong aral mayroon sa karanasang ito? Huwag laging sundan ang ibinigay na clue, dahil minsan, iminamali ka nila upang hindi mo masagutan ang puzzle, upang maligaw ka ng landas, upang hindi ka magpatuloy sa pagresolba sa suliraning kinakaharap, kundi ang lumayo.

Tulad din sa buhay, maraming may karanasan na subalit sablay ang mga payo nila. Ang karanasan nila noon ay maaaring hindi na umubra sa panahon ngayon. Nagbabago ang panahon. Noon, pag wala kang telepono, tatawag ka sa tindahan, at magbabayad ka sa bawat tawag mo. Ngayon, may selpon ka na, hindi mo na kailangang pumunta ng tindahan upang tumawag. May chat na rin sa socmed.

Napaniwala nila tayo na iyon nga ang clue. Subalit sa pamamagitan ng kongkretong pagsusuri sa kongkretong kalagayan ay napagtanto nating hindi iyon ang tamang clue. 

Nabigyan ka man ng maling clue, hindi iyon dahilan upang sumuko ka na lang. Hindi iyon dahilan upang hindi ka magpatuloy.

Huwag mong sundan ang kanilang clue, at baka inililigaw ka lang nila. Baligtarin mo kaya ang suot mong damit o kamiseta at baka paikot-ikot ka na lang diyan sa kasukalan ay wala kang napapala. Masukal ang kagubatan kung paanong masukal din ang kalooban ng lungsod.

Maghagilap ka ng sarili mong clue upang mahanap mo ang tamang kasagutan. Kongkretong pagsusuri sa kongkretong kalagayan upang hindi ka sumablay sa iyong pagtunton sa nararapat na kalutasan sa mga kinakaharap na suliranin.

MALING CLUE SA PUZZLE

mali ang clue sa palaisipan

anong letrang itatapat diyan

sa numerong nasasa kahunan

nang pangungusap ay mahulaan

nahirapan dahil mali ang clue

at nagpasyang huwag sundan ito

kundi sadyang hanaping totoo

ang letrang katumbas ng numero

ginawa'y kongkretong pagsusuri

sa kalagayang di dali-dali

natukoy ang sinabog na binhi

hanggang makamtan ang minimithi

kaya pangungusap ay nabuo

nagsuri't di nagmula sa buho

pag ginawa ng buong pagsuyo

ang sagot ay iyong mahuhulo

03.03.2023

Nakatitig muli sa langit

NAKATITIG MULI SA LANGIT

kung hindi man daw sa kisame

nakatitig muli sa langit

kanila iyang sinasabi

palad ko ba'y ganyan ginuhit?

nakatunganga sa kawalan

tila raw natuka ng ahas

ano kayang binabantayan?

may swerte kayang namamalas?

sarili'y dedepensahan ko

laban sa akusasyon nila

isipan ko'y nagtatrabaho

sa paksang para sa hustisya

langit ay pilit inaabot

ng kamay kong sanga ng puno

itatala nang di malimot

ang paksang di dapat maglaho

maya-maya lang itutula

ang anumang nadadalumat

madalas mang nakatulala

sa diwata kong kasapakat

oo, ang musa ng panitik

ang bumibigkis ng paksain

mamaya'y aking itititik

ang sa diwa ko'y uusalin

- gregoriovbituinjr.

03.02.2023

Bisig ang unan ko

BISIG ANG UNAN KO

sanay na akong unanan ang aking bisig

subalit nagtataka sa akin si misis

na tila baga di ko siya naririnig

"Mag-unan ka!" ang sa akin ay kanyang sambit

nahirati na kasi akong inuunan

ang bisig ko pag natulog na sa higaan

iyon man ay kama, o bangkô, o banig man

madalas sa akin siya'y nakukulitan

nasanay ako noong matulog sa banig

sa bahay sa lungsod, lalawigan, at bukid

nang lumaki'y sa piketlayn, sa gilid-gilid

nakakatulog na basta mata'y ipikit

kaya bumili siya ng unan at punda

upang ako raw ay mag-unan na talaga

ngunit madalas nakakalimutan ko pa

ang mag-unan, bisig ang kanyang nakikita

ginhawang dala ng unan ay kailan ko

raw mauunawa't tatanggaping totoo

siya ang nahihirapan at nanlulumo

na bisig pa rin ang inuunan ko rito

nakasanayang ito'y mabago pa kaya

na pag nag-unan ay makadamang ginhawa

pag unan ang bisig, tila kasama'y mutya

sa panaginip kong may dalang saya't luha

- gregoriovbituinjr.

03.02.2023

Sardinas man ang ulam ko

SARDINAS MAN ANG ULAM KO

ulam ay dapat masarap

kahit dama'y naghihirap

maaabot ang pangarap

kung talagang magsisikap

pagsikapang mawala na

iyang bulok na sistema

pati pagsasamantala

at pang-aapi sa masa

kahit sardinas ang ulam

at tubig na maligamgam

aba, ito na'y mainam

upang gutom ay maparam

payak man ang pamumuhay

basta't payapa't palagay

mahalaga'y nabubuhay

nang di naaaping tunay

mahalaga'y may prinsipyo

at sa kapwa'y may respeto

laging nagpapakatao

sardinas man ang ulam ko

- gregoriovbituinjr.

03.01.2023